s
Pogórzanie

Pogórzanie

Gwara, ciekawostki gwarowe w regionach

Gwary omawianego regionu należą do gwar południowomałopolskich, dla których S. Urbańczyk zaproponował określenie Pogórze. Tak wydzielone Pogórze rozciąga się od granicy z dialektem śląskim na zachodzie, poprzez Nowy Sącz, aż po granice z tzw. pograniczem wschodnim młodszym, powstałym na podłożu ukraińskim, tj. po orientacyjną gwanicę wyznaczoną przez miejscowości Jasło i Ropczyce. Na północy granica Pogórza sięga po Tarnów. Całe Pogórze jest terenem bardzo zróżnicowanym gwarowo, przechowującym sporo właściwości archaicznych, co wynika z położenia tych gwar na peryferiach polskiego obszaru językowego. Karaś zrównuje dialektologiczne Pogórze wschodnie z dawną Ziemią Biecką [www.gwarypolskie.uw.edu.pl]. Jedną z najistotniejszych cech odróżniających gwary Pogórza wschodniego od zachodniego jest tzw. wąska wymowa kontynuantu staropolskiej nosówki krótkiej ą (odpowiednika literackiego ę), w postaci yN (typ tyndy ‘tędy’) w przeciwieństwie do sądeckiego typu tądy (z nosowym a!).

I. Cechy ogólne

  1. Mazurzenie, np.: zmocyua, na blase (‘zmoczyła, na blasze’). Współcześnie jest to cecha wyraźnie recesywna. Formy bez mazurzenia występują nierzadko nawet w mowie osób z najstarszego pokolenia.
  1. Udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np.: tag jo myśle, muosteg m’el’i, jag jeχali (‘tak ja myślę, mostek mieli, jak jechali’)
  1. Samogłoski pochylone.

a) a pochylone, realizowane jako o, np.: godos

b) o pochylone, realizowane jako ů, : bůp, vůtka, urůs, gůrka, v’ecór, buorůfk’i (‘bób, wódka, urósł, górka, borówki’)

c) e pochylone jako y (po spółgłosce twardej i miękkiek), np.: nap’yc, χlyp, zaśf’yćić, mlyko, zaśp’yvać, v’ysok (‘napiec, chleb, zaświecić, mleko, zaśpiewać, wieszak’)

  1. Samogłoski nosowe.

Rezonans nosowy.

4.1. W pozycji śródgłosowej (w środku wyrazu) przed spółgłoską zwartą występują grupy y+N i ů || u +N, np.: tympy, vyŋg’el, nastympny, pam’yntom, pšelyŋkła śe , śf’ynćil’i, dotůnd, průndu, p’ińundze, okruŋguy, tyśunc (‘tępy, węgiel, następny, pamiętam, przelękła się, święcili, dotąd, prądu, pieniądze, okrągły, tysiąc’)

Przed spógłoską szczelinową rezonans jest zachowany, np.: zv’ů,zać, vů,sk’i (‘związać, wąski’)

4.2. W pozycji wygłosowej (na końcu wyrazu) w poszczególnych pozycjach morfologicznych (w funkcji końcówek fleksyjnych).

      W wygłosie rezonans nosowy synchroniczny nie występuje:

a) odpowiednik ogpol. ę (kontynuant staropolskiej nosówki krótkiej):

  •   e w 1. os. lp czasu teraźniejszego, np.: ide, buoje śe (‘idę, boję się’)
  • e w B. l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, np.: m’iyntke, uopatke (‘miętkę, łopatkę’)

b) odpowiednik ogpol. ą (kontynuant staropolskiej nosówki długiej):

  • o w 3. os. lm czasu teraźniejszego, np.: młůco, ńe pusco (‘młócą, nie puszczą’)
  • om w N. l. poj. w odmianie rzeczownikowej i przymiotnikowej, np. tom uoŋkom (‘tą łąką’)

W zwiąku z charakterem wymowy odpowiedników ogpol. samogłosek nosowych w śródgłosie pozostaje wymowa pierwotnych połączeń e+No+N. Połączenia te wymawiane są odpowiednio jako yNůN, np. v’ym, tyn, śyń, ćymny, kuůj, dům, kup’ůny (‘wiem, ten, sień, ciemny, koń, dom, kupiony’)

  1. Protezy.

a) labializacja, np.: uokno, puotym, χuodźić, vuoda (‘okno, potem, chodzić, woda’)
b) prejotacja (zjawisko rzadkie), np.: jAdom i jEva, jidźe (Adam i Ewa, idzie’)
 

II. Cechy lokalne

2.1. Cechy fonetyczne

  1. Występowanie tzw. wstawnego emeter, v’ater (‘metr, wiatr’)
  1. Wymowa grup ił, ył jako ‘uł, uł, np. poluł, buł, χodźuła, młůćuły (‘palił, był, chodziła, młóciły’)
  1. Przejście wygłosowego -χ w -k. Zjawisko to występuje tu rzadko - w końcówkach -ach i -ych w Mc. l. mn. odmiany rzeczownikowej i przymiotnikowej, np.: v ryŋkak, na tyk vozak, na nogak
  1. Podwojenie s w wyrazie las. Tak powstała grupa może ulec dysymilacji (rozpodobnieniu), np.: do lasca, za lascem (‘do lasa, za lasem’)
  1. Morfem -ygo || -igo w D. lp w odmianie przymiotnikowej, np. pana młodygo (‘młodego’)
  1. Brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np.: nańesło, zagńetło śe ćasta (‘naniosło, zagniotło się ciasta’)
  1. Uproszczenia grup spółgłoskowych trz, strz, drz do č, šč, dž, np.: ča buło, čeba, ščymoł (‘trza, trzeba, wstrzymał’)
  1. Występowanie tylnojęzykowego ŋ przed k, g, np.: pšeloŋk śe, uoŋka, vyŋg’el (‘przeląkł się, łąka, węgiel’)
  1. Redukcja spółgłoski ł w pozycji interwokalicznej (między dwiema samogłoskami), np.: v’idźaam, stoam (‘widziałam, stałam’)
  1. Przejście wygłosowej grupy -ej w przysłówkach i przymiotnikach w -y || -i, np.: lep’i, duzy, z jedny i z drug’i strůny, pojeχal’i do pańi młody, uo dźeśůnty (‘lepiej, dłużej, z jednej i drugiej strony, pojechali do pani młodej, o dziesiątej’)
  1. Przejście wygłosowej grupy -aj w -ej w czasownikach, np.: dej, vracej, sukejće (‘daj, wracaj, szukajcie’)
  1. Przejście spółgłoski ń j, np. kuůj (‘koń’)
  1. Redukcja spółgłoski ł po spógłoskach zwarto-wybuchowych, np.: dugo (‘długo’)
  1. Występowanie wyrażeń przyimkowych typu ve vesele, ze sok’ym (‘w wesele, z sokiem’). Samogłoska e służy tu do rozbicia grupy spółgłoskowej.

 

2.2. Cechy morfologiczne

  1. Utrzymywanie się końcówki -e w D. l.poj. miękkotematowych rzeczowników rodzaju żeńskiego, np.: ze źym’e, s kuźńe, duo studńe (‘z ziemi, z kopalni, do studni’)
  2. Występowanie końcówki -ůf (‘-ów’) w D. l. mn. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zwłaszcza jednosylabowych, np.: mysůf, uapůf, kuźńůf, iguůf (‘myszy, łap, kuźni, igieł’)
  1. Występowanie form pluralis maiestaticus w odniesieniu do osób starszych, darzonych szacunkiem, np. tatuś lub’el’i, mamuśa to rob’il’i (‘tatuś lubił, mamusia to robiła’)
  1. Występowanie form męskoosobowych czasownika w odniesieniu do rzeczowników niemęskoosobowych, np. kůńe m’el’i tak’e v’yχy porob’ůne (‘konie miały takie wiechy porobione’)
  1. Występowanie morfemu czasownikowego -ovać w miejsce -ywać, np. vypytovać śe, zgadovać (‘wypytywać się, zgadywać’)
  1. Występowanie form 1. os. l. mn. czasu przeszłego typu: był’imy, stol’imy, dałymy, suχaymy (‘byliśmy, staliśmy, dałyśmy, słuchałyśmy’)
  1. Wyrównania w temacie czasowników w 1. os. l. mn. czasu teraźniejszego, np.: v’ezymy, p’ekymy, śekymy (‘wieziemy, pieczemy, sieczemy’). Dochodzi tu do wyrównania do tematu ze spółgłoską twardą.
  1. Redukcja przyrostka -nę- w formach czasownikowych w czasie przeszłym i w trybie rozkazującym, np.: buχuo, buχl’i, kšykła, dźwigła, dźwigl’i, dźv’ig (‘buchnęło, buchnęli, krzyknęła, dźwignęła, dźwignęli, dźwignij’)

 

 prof. Józef Kąś

Słownictwo pogórzańskie zawiera praca Aleksandra Wietrzyka Słownik gwary Pogórzan (z okolic Gorlic), Gorlice 2011.