s
Górale Zagórzańscy

Górale Zagórzańscy

Gwara, ciekawostki gwarowe w regionach

Zasięg gwary zagórzańskiej pokrywa się zasięgiem regionu opisywanym w etnografii. Główne miejscowości na tym terenie to: Mszana Dolna, Mszana Górna, Kasinka Mała, Kasina Wielka, Raba Niżna, Lubomierz. Nie zaliczam tu okolic Rabki (m.in. z miejscowościami: Chabówka, Rokiciny Podhalańskie, Raba Wyżna). Wyraźna granica językowa istnieje między Rabką a Rabą Niżną. Za taką uznaję typową dla Podhala wąską wymowę samogłoski ę w śródgłosie oraz zagórzańską wymowę jednonosówkową (gymba : gba || gõba - ‘gęba’).

I. Cechy ogólne

1. Mazurzenie, np.: nasa skoła, v’idźis, cośći (‘nasza szkoła, widzisz, części’).

2. Udźwięczniająca fonetyka międzywyrazowa, np.: piez någle zascekåł, tag nap’isåł, posed na vojne (‘pies nagle zaszczekał, tak napisał, poszedł na wojnę’).

3. Samogłoski pochylone.

  1. a pochylone, realizowane jako å lub o, np.: słysåł, mås, groće (‘słyszał, masz, gracie’),
  2. o pochylone, realizowane jako ů, np.: můj, uogrůt, vůs, stůł (‘mój, ogród, wóz, stół’),
  3. e pochylone jako y (po spółgłosce twardej i miękkiek), np.: tys, grzyχ, śńyk, mlyko (‘też, grzech, śnieg, mleko’)

4. Samogłoski nosowe.

Wymowa samogłosek nosowych jest jedną z najistotniejszych cech gwarowych tego regionu. Pod tym względem region nie jest jednolity. Dominuje typ jednonosówkowy, czyli barwa kontynuantów staropolskich nosówek ą krótkiego i ą długiego (nosowych a!), a więc odpowiedników literackiego ę i ą zbliżona jest do o.

Dają się tu wyróżnić 2 typy wymowy:

  • typ ö (nosowe o) || (a więc o z rezonansem nosowym i bez, ale za to nieco podwyższone) występuje w północnych miejscowościach regionu, m.in. w: Mszanie Dolnej, Mszanie Górnej, Kasince Małej, Kasienie wielkiej, Lubomierzu, np.: göba || gba (‘gęba’), göśi || gśi (‘gęsi’). Zgodnie z wymową stpl. nosówki krótkiej (odpowiednika literackiego ę) wymawiane są połączenia e+N, np.: tn, jedn, śedm, ćmny,
  • typ. y, (nosowe y) || ö (jak na Podhalu) występuje na południu regionu, m.in. w Niedźwiedziu, Koninie, Porębie Wielkiej, np. śedym, ćymny. Taka wymowa występuje w śródgłosie, ale w wygłosie występuje (bez rezonansu), np.: jå id, jå v’idzo star bapk (‘ja idę, ja widzę starą babkę’).


5. Protezy. W gwarze zagórzańskiej utrzymują się wszystkie trzy protezy, a więc:

  1. labializacja, np.: uov’ecka, uokno, uorgank’i, uuχo, uusyć, uurvać (‘owieczka, okno, organki = harmonijka ustna, ucho, uszyć, urwać’). Współcześnie zanika labializacja w śródgłosie,
  2. prejotacja, np.: jevang’el’ijo, jadvynt, jaksamit, jamyn, jancykrys, jangres, janielsk’i, jańůł, japatyt, japtykårz, jatramynt (‘ewangelia, adwent, aksamit, amen, ancykryst, agrest, anielski, anioł, apetyt, aptekarz, atrament’).

3. Przydech, np.: χalektryka, χałun, χapetyt, χarynda (‘elektryka, ałun, apetyt, arenda’). Przydech, podobnie jak prejotacja, mają charakter leksykalny.
 

II. Cechy lokalne

Cechy fonetyczne   

1. Występowanie tzw. wstawnego e: meter, v’ater (‘metr, wiatr’).

2. Wymowa grup ił, il jako ‘eł, ‘el, np. rob’el’i, robi’eł, młůćeły, młůćel’i (‘robili, robił, młóciły, młócili’).

3. Przejście wygłosowego -χ w -k. Zjawisko to występuje we wszystkich pozycjach, tzn.:

  1. W wygłosie rdzeni, np.: grok, uobuk, strak (‘groch, obuch, strach’)
    W partykule niek.
  2. W pozycjach morfologicznych (w końcówkach fleksyjnych):
  • w końcówce -ach w Mc. l. mn. rzeczowników, np.: puo lasak, na uogrodak (‘po lasach, na ogrodach’),
  • w końcówce -ych (|| -ich) w D. i Mc. lm przymiotników, zaimków itd., np.: do tyk nasyk staryk uojcůf, uod ńik (‘do tych naszych starych ojców, od nich’),
  • w końcówce 1. os. lp czasu przeszłego, np.: byłek, zajeχåłek (‘byłem, zajechałem’),
  •  w końcówce 1. os. lp trybu przypuszczającego, np.: ståłbyk, kćåłbyk (‘stałbym, chciałbym’).

4. Utrzymywanie się u najstarszych osób przedniojęzykowego ł, np.: głova, młody.

5. Utrzymywanie się u najstarszych osób dawnego ř (r frykatywnego), np. břyk, gřecny, před (‘brzeg, grzeczny, przed’).

6. Utrzymywanie się u najstarszych osób w Porębie Wielkiej i Koninie (na południu regionu) dawnego połączenia ři, np.: tři gřiby, přigařńe, přip’ecek (‘trzy grzyby, przygarstnie = garść, przypiecek’).

7. Uproszczenia grup spółgłoskowych trz, strz, drz do č, šč, dž, np.: ča, čask, oščyc, dževo (‘trza, trzask, ostrzyc, drzewo’).

8. Osłabiona wymowa χ w pozycji interwokalicznej (między dwiema samogłoskami), np.: słuała (słuchała’).

9. Podwojenie s w wybranych formach: z lassa, v lesśe (‘z lasa, w lesie’).

10. Depalatalizacja (stwardnienie) rz w formie bierze do b’ere.

11. Szczątkowe zachowanie archaizmu podhalańskiego na południu regionu, m.in. w Olszówce, np. zývy, sýć (‘żywy, szyć’).

12. Występowanie grupy źr w miejsce literackiej grupy jrz, np.: uźreć, źrały, vyźryć (‘ujrzeć, dojrzały, wyjrzeć’).

13. Zachowanie znanego też z gwary podhalańskiej twardego k w wygłosie tematu rzeczowników w N. l. poj. oraz zakończenia -kem w niektórych przysłówkach, np.: patykem, Bogem; boskem, cołkem (‘patykiem, Bogiem; boso, całkiem’).

14. Zachowanie akcentu inicjalnego na południu regionu, m.in. w Porębie Wielkiej, np.: n'akosone, n'asypovać, p'ozbiyrać (‘nakoszone, nasypywać, pozbierać’).

15. Przejście wygłosowej grupy -ej w przysłówkach i przymiotnikach w -y || -i, np.: gořy, bardźi, tåńi, do stary baby, od nasy ćotk’i (‘gorzej, bardziej, taniej, do starej baby, od naszej ciotki’).

16. Brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi, np.: zav’ezła, přińesła, m’etła březovå (‘zawiozła, przyniosła, brzozowa miotła’).

17. Redukcja spółgłoski ł po spógłoskach zwarto-wybuchowych, np.: dugo, guχy, gup’i, gupota, tuc, tucek, tusty (‘długo, głuchy, głupi, głupota, tłuc, tłuczek, tłusty’).

 

2.2. Cechy morfologiczne

1. Występowanie końcówki -ek w 1. os. l. poj. czasu przeszłego, np. byłek, śådek, cekåłek (‘byłem, siadłem, czekałem’).

2. Końcówka -k w 1. os. l. poj. trybu przypuszczającego, np. śådbyk, zjådbyk, kośełbyk (‘siadłbym, zjadłbym, kosiłbym’).

3. Występowanie analitycznych form czasownika być: jo jes, my sm, vyśće sm (‘jestem, jesteśmy, jesteście’).

4. Synkretyczna końcówka -ov’i w C. i Mc. lp rzeczowników męskoosobowych, np.: dej tatov’i, v’ysal’i śe na tatov’i (‘daj tacie, wieszali się na tacie’).

5. Szczątkowe zachowanie końcówki -va w 1. os. l. mn. czasu teraźniejszego i tryby rozkazującego, np. idźeva, půdźva (‘idziemy, chodźmy!’). Końcówka występująca w Kasinie Wielkiej i Węglówce.

6. Występowanie imiesłowu przysłówkowego współczesnego z morfemem -yncy, np. idyncy, grajyncy, śedzyncy (‘idąc, grając, siedząc’).

7. Szerszy zakres występowania końcówki -a w D. l. poj. rzeczowników męskonieżywotnych niż to ma miejsce w polszczyźnie liteckiej, np. do dysca, z lassa (‘do deszczu, z lasu’).

8. Końcówka -å || -o w M. l. mn. rzeczowników zbiorowych, np. vůjćå, kśyndzå (‘wójtowie, księża’).

9. Końcówka -a w M. l. mn., np.: grunta, sprzynta (‘grunty, sprzęty’).

10. Końcówka -‘e w D. l. poj. miękkotematowych rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych w mianowniku na -a , np. přyndze, ze studńe, do kńarńe (‘przędzy, ze studni, do koniarni = stajni dla koni’).

11. Końcówka -õ w B. l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego zakończonych w M. l. poj. na -å, np. idõ na msõ śf’yntõ, jeś v’eceřõ (‘idę na mszę świętą, jeść wieczerzę’).

12. Mieszanie rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego, np. χłopy posły (‘chłopi poszli’).

13. Morfem -n tworzący nazwy mieszkańców miejscowości (w miejsce -anin), np.: kośincn, porymb’n. To cecha właściwa również innym gwarom Małopolski południowej.

14. Morfem -in tworzący przymiotniki dzierżawcze, np.: mam’ine odźyńe, Maryśine dźyfc (‘odzienie mamy, dziewczę Marysi’).

15. Oboczna postać przedrostka no- || noj- tworzącego stopień najwyższy przymiotników i przysłówków, np.: nolepsy, nojgorsy; nolep’i, nojspořy (‘najlepszy, najgorszy; najlepiej, najsporzej = najszybciej’).

16. Czasownikowy morfem -ować w miejsce literackiego -ywać || -iwać, np. zagrabovać, zesypovać, dokazovać, vyskakovać (‘zagrabywać, zsypywać, dokazywać, wyskakiwać’)

17. Zachowanie dawnego przyimka i przedrostka s, np.: svijać, ś nim, śloz (‘zwijać, z nim zlazł’).

Słownictwo pogórzańskie zawiera praca Józefy Kobylińskiej Słownik gwary gorczańskiej (zagórzańskiej), Kraków 2001.

prof. Józef Kąś